3 december 2017

Geven dieren elkaar ook cadeautjes?

Het is weer December. De tijd van de donkere avonden met vrolijke lampjes. De tijd van de feestdagen, van het gezellig samenzijn met familie en vrienden, van uitgebreid tafelen en iets teveel snoepen. En het is weer de tijd van elkaar verrassen met mooie cadeaus.

Cadeaus geven zit diep verankerd in het gedrag van de mens. Het is dé manier van jonge kinderen om conflicten op te lossen. ‘Sorry dat ik je net wegduwde. Kijk, hier is een bal/autootje/pop.’ Het aanpakken en weer teruggeven van voorwerpen is 1 van de eerste favoriete spelletjes die een baby herhaaldelijk uitvoert. En ook op latere leeftijd blijven we elkaar cadeaus geven, dan meestal bij speciale gelegenheden als felicitatie, of gewoon als teken van ‘Ik vind je lief’.

In de dierenwereld worden ook regelmatig cadeautjes gegeven. Het is dan meestal onderdeel van het baltsgedrag; het geven van cadeaus heeft als doel een partner te versieren.
Verleidingscadeaus
Voorbeelden hiervan zien we vooral bij invertebraten (ongewervelden). Mannelijke fruit- en vuurvliegjes geven voedsel aan het vrouwtje van hun keuze in de hoop dat ze met hen wil paren. Krekels zijn wat minder subtiel: die maken een eetbaar goedje vast aan een spermapakketje. Creatiever zijn de schorpioenvliegen die van speeksel een zelfgemaakt cadeautje maken. Maar bij gebrek aan inspiratie vervallen ze ook weleens in het geven van dode insecten (ook leuk).

Sommige soorten gaan zelfs nog een stapje verder en pakken het cadeau netjes in. Paratrechalea ornata-spinnen zijn dan nog zo slim om feromonen aan het cadeau toe te voegen zodat de kans dat het vrouwtje hen accepteert groter is. De grote wolfspin (Pisaura mirabilis) kiest er ook voor om zijn cadeaus netjes verpakt aan te leveren. Maar soms speelt hij een beetje vals door een nepcadeau in te pakken; iets dat helemaal niet eetbaar is: plantmateriaal of een al leeggezogen exoskelet bijvoorbeeld.

Mannetjes van de Sint-jansvlinder doen ook iets bijzonders. Zij geven gif! Het vrouwtje kan dit gif (cyanide) gebruiken om zichzelf (en hun toekomstige kroost) te beschermen tegen roofdieren.

Ook vogelmannetjes verwennen hun dames graag met een lekker hapje. Voorbeelden zien we bijvoorbeeld bij meeuwen, ijsvogels, visdiefjes, klapeksters, gaaien, kraaien, kiekendieven, slechtvalken, parkieten, merels, mussen en mezen, om er maar een paar te noemen.
Er zijn meerdere redenen te bedenken voor dit gedrag:
1) Het mannetje laat zien dat hij in staat is om voor toekomstige nakomelingen te zorgen. (Dit geldt alleen bij soorten die samen voor de jongen zorgen).
2) Het versterkt de paarband of maakt het vrouwtje minder agressief tegen het mannetje.
3) Het vrouwtje is dankzij deze extra voedingsstoffen beter in conditie voor voortplanting (en dus vergroot het de kans op sterke, gezonde nakomelingen).

Het geven van niet-eetbare cadeaus is zeldzamer, maar komt ook voor. De Satijnblauwe prieelvogel verzamelt zoveel mogelijk blauwe voorwerpen en presenteert zijn favoriete object trots tijdens een verleidingsdans. Andere vogels tonen nestmateriaal aan hun aanstaande: futen komen met planten, Adélie-pinguins met stenen. Mannetjes van de Zwarte Tapuit vliegen met grote stenen, om aan het vrouwtje te bewijzen dat ze sterk zijn (en daardoor goed in staat om voor haar en hun jongen te zorgen).

Dolfijnen enzo
Bij zoogdieren anders dan de mens is het geven van huwelijkscadeaus nog niet zo ingeburgerd (of in ieder geval nog niet vaak geobserveerd en beschreven). Chimpanseemannetjes geven weleens voedsel aan onverwante vrouwtjes, maar hier volgt niet direct een paring op. Wel hebben deze mannetjes in de komende maanden een grotere kans om met het vrouwtje te mogen paren. Een investering op de langere termijn dus.

Een recent gepubliceerd artikel beschrijft echter een heel bijzonder voorbeeld bij dolfijnen (genus Sousa). Mannetjes duiken naar de oceaanbodem en vissen een mooie, grote spons op om aan hun geliefde te geven. Grote sponzen zitten vaak sterk verankerd aan de rotsen waar ze op groeien en geven soms chemische signalen af ter bescherming. Het is dus best een prestatie van een dolfijn om zo'n grote spons te verwijderen en mee te nemen.

Dolfijnen zijn nieuwsgierige dieren die wel vaker objecten gebruiken om mee te spelen. Het opvissen van sponzen zou dus speelgedrag kunnen zijn, maar het gedrag werd enkel door mannetjes vertoont in het bijzijn van vruchtbare vrouwtjes. Sommige mannetjes gooiden de spons in de lucht in de richting van het vrouwtje. Ook werd er door sommige mannetjes de karakteristieke "banaan-pose" aangenomen, een houding waarbij kop en staart opgeheven worden (holle rug) die bekend staat als een verleidingspose (sexual display). Dit alles wijst er op dat het presenteren van sponzen een poging tot verleiding is.

Vergelijkbaar gedrag is gezien bij rivierdolfijnen in Brazilië, hoewel die zich niet beperken tot 1 soort cadeau maar veel verschillende materialen aan de vrouwtjes aanbieden zoals takjes, stenen, klei, etc.

Dolfijnen eten geen sponzen maar sommige populaties tuimelaars (genus Tursiops) gebruiken ze wel als beschermingsmasker tijdens het foerageren om hun snuit te beschermen tegen scherp koraal. Een heel gaaf voorbeeld van het gebruik van gereedschap als je het mij vraagt! Ze leren hun jongen ook om sponzen op deze manier te gebruiken (culturele transmissie wordt dat dan genoemd).

De sponzen die Sousa-mannetjes aan vrouwtjes geven zijn te groot om als foerageermasker te gebruiken, dus waarschijnlijk is het doel enkel om het vrouwtje onder de indruk te brengen. Waarschijnlijk gaat het in dit geval niet zozeer om het voorwerp zelf, maar meer om de prestatie: 'Kijk eens hoe knap het van mij is dat ik zo'n grote spons helemaal vanaf de bodem heb opgevist! Die goede kwaliteit-genen van mij wil jij vast wel in je nakomelingen, ja toch?' *knipoog*
Het kan echter ook een vorm van intimidatie zijn, om zijn dominantiestatus kracht bij te zetten zodat het vrouwtje geen ‘nee’ durft te zeggen, of geen ‘nee’ wil zeggen want sterke mannen zijn natuurlijk woest aantrekkelijk.

Bijzonder bij de sponsvissende Sousa-populatie is dat de mannetjes elkaar soms helpen om zo'n mooie, grote spons te bemachtigen. Zo’n alliantievorming komt onder andere ook bij leeuwen en bavianen voor. De onderzoekers verbazen zich over deze vorm van samenwerking aangezien slechts 1 van de 2 mannetjes bij het vrouwtje voor nageslacht kan zorgen. Maar wellicht is het een ‘als jij mij nu helpt dan help ik jou de volgende keer’-afspraak?

Referenties:
Allen, S. J., King, S. L., Krützen, M., & Brown, A. M. (2017). Multi-modal sexual displays in Australian humpback dolphins. Scientific Reports, 7(1), 13644. doi: 10.1038/s41598-017-13898-9
Galván, I., & Sanz, J. J. (2011). Mate-feeding has evolved as a compensatory energetic strategy that affects breeding success in birds. Behavioral Ecology, 22(5), 1088-1095. doi: 10.1093/beheco/arr094
Moreno, J., Soler, M., Møller, A. P., & Linden, M. (1994). The function of stone carrying in the black wheatear, Oenanthe leucura. Animal Behaviour, 47(6), 1297-1309. doi: 10.1006/anbe.19941178
Wired.com: Freaky Ways Animals Woo Mates With Gifts

1 juni 2017

Ode aan de naakte molrat!

De naakte molrat. Wie kent hem niet? Het is misschien wel het meest bijzondere zoogdiertje dat er bestaat. Naakte molratten zijn knaagdieren die onder de grond leven in de woestijnen van Oost-Afrika.
Waarom is dit kleine griezeltje zo bijzonder?

Koloniale samenleving
Naakte molratten leven in een kolonie met een Koningin aan het roer. De andere molratten vervullen de rol van werker; zij verzamelen voedsel, verbouwen de gangen, zorgen voor de jongen en houden de boel schoon. De soldaten binnen de kolonie bewaken de ingangen van de burcht tegen gevaar van buitenaf. Bij insecten (denk aan bijen, mieren en termieten) is deze leefwijze niet zo bijzonder, maar bij zoogdieren wel. Naakte molratten en Damaraland molratten zijn -voor zover bekend- de enige zoogdieren die in zo'n eusociale samenleving leven.
Alleen de Koningin is vruchtbaar. De lagere sociale rang van andere vrouwelijke naakte molratten beïnvloedt hun hormoonhuishouding (o.a. LH-concentratie is verlaagd), waardoor ze niet ovuleren. Als de Koningin sterft zullen haar dochters vechten om de overname van de troon.

"Koudbloedige" zoogdieren
Naakte molratten zijn naar verluidt de enige zoogdieren die poikilotherm zijn. Hun lichaamstemperatuur blijft niet constant door thermoregulatie, maar varieert onder invloed van omgevingsfactoren. In hun gangenstelsel blijft de temperatuur redelijk constant; dichter bij de oppervlakte is het wat warmer, dieper gelegen gangen zijn iets koeler. Ook kruipen ze regelmatig in een grote groep samen om elkaar op te warmen.
Naakte molratten zijn zo goed als blind, maar dat maakt niet uit want onder de grond is het toch donker. Ze communiceren veelal met geluid, maar ook geursporen spelen een rol (bijvoorbeeld bij het volgen van een spoor naar een voedselbron). Ondanks dat ze er naakt uitzien hebben ze wel kleine haartjes die een rol spelen bij het voelen van hun omgeving.

Uitzonderlijk goede gezondheid
Omdat ze onder de grond leven komen ze regelmatig in aanraking met viezigheden; denk bijvoorbeeld aan schimmels. Toch worden naakte molratten zelden ziek!
Ze zijn extreem goed bestand tegen infecties. En wat menselijke onderzoekers vooral fascineert: ze ontwikkelen bijna nooit kanker.
De naakte molrat is dus een gewild studieobject, want als we de geheimen achter hun goede gezondheid kunnen ontrafelen, kunnen we daar misschien zelf ook van profiteren in de vorm van nieuwe behandelmethoden en medicijnen.
Dankzij hun bijzondere metabolisme leven naakte molratten beduidend langer dan andere kleine knaagdieren. Een naakte molrat kan wel 30 jaar oud worden.
Naast die goede gezondheid hebben ze ook een hoge pijngrens. Naakte molratten missen een stofje (neurotransmitter substance P) dat pijnsignalen doorgeeft aan de hersenen. Verder hebben volwassen naakte molratten veel minder pijnreceptoren in hun huid dan andere zoogdieren. Door deze aanpassingen voelen ze veel minder pijn.

Ademhaling
Alsof bovenstaande nog niet bijzonder genoeg is, hebben onderzoekers recent nog iets nieuws ontdekt: naakte molratten kunnen wel 18 minuten zonder zuurstof! 18 minuten!! Dit is mogelijk doordat de stofwisseling gebruik kan maken van fructose als vervanging voor zuurstof. En ook dat is een eigenschap die uniek lijkt te zijn binnen de dierenwereld. Dit vermogen is erg handig omdat het zuurstofniveau extreem laag kan worden in hun ondergrondse gangen.

Ik ben benieuwd welke geheimen deze kleine naakte wondertjes-der-natuur nog voor ons verbergen.

Wilt u ze trouwens eens in het echt zien? Dan zou ik niet helemaal naar Kenia gaan en lukraak in de grond gaan graven, ze zitten ook dichterbij huis bijvoorbeeld in Wildlands Adventure Zoo Emmen.
En er staan leuke filmpjes op YouTube!


Referenties:
Faulkes, C. G., Abbott, D. H. & Jarvis, J. U. M. (1990). Social suppression of ovarian cyclicity in captive and wild colonies of naked mole-rats, Heterocephalus glaber. Journal of Reproduction and Fertility, 88(2), 559-568.
Judd, T. M. & Sherman, P. W. (1996). Naked mole-rats recruit colony mates to food sources. Animal Behaviour, 52(5), 957-969.
ScienceGuy: Naked Mole Rat: Freak of Nature
Park, T. J., Lu, Y., Jüttner, R., Smith, E. S. J., Hu, J., Brand, A. & Laurito, C. E. (2008). Selective inflammatory pain insensitivity in the African naked mole-rat (Heterocephalus glaber). PLoS biology, 6(1), e13.
National Geographic: Naked Mole Rat