20 juni 2016

De spiegeltest

Mensen besteden heel wat uurtjes van hun leven starend in de spiegel. De meeste dieren hebben veel minder aandacht voor hun spiegelbeeld of reageren alsof ze een soortgenoot zien. Behalve een perfect glad wateroppervlak zijn er geen spiegelende oppervlakten in de natuur te vinden. Een mens of dier dat nog nooit eerder een spiegel heeft gezien, zal dan ook in eerste instantie verward reageren. Veel dieren laten sociaal gedrag zien naar hun spiegelbeeld toe. Nieuwsgierige dieren en kinderen zullen gaan spelen met hun spiegelbeeld en als ze intelligent zijn zullen ze uiteindelijk door de identieke bewegingen begrijpen dat ze naar zichzelf kijken. De volgende stap is zichzelf onderzoeken. Chimpansees en dolfijnen doen bijvoorbeeld hun bek open of keren hun rug naar de spiegel toe om delen van zichzelf in de spiegel te bekijken die ze normaal niet kunnen zien.

De spiegeltest wordt gebruikt om die neiging tot zichzelf onderzoeken te testen bij dieren en jonge kinderen. Er wordt een markering aangebracht op het lichaam dat het dier of de testpersoon zonder spiegel niet kan zien, en ook niet kan voelen. Dat kan een stipje verf zijn, of een stickertje, of bijvoorbeeld het lichtpuntje van een laser. Als het dier vervolgens tijdens het kijken in de spiegel op het eigen lichaam de plek met de markering gaat aanraken of probeert schoon te vegen, dan is dat een teken dat het dier snapt dat het spiegelbeeld een weergave is van zijn eigen lichaam. Het slagen voor de spiegeltest wordt dan ook gezien als een aanwijzing voor het hebben van zelfbewustzijn.
Dieren die slagen voor de spiegeltest zijn verschillende primatensoorten, dolfijnen, orka's, olifanten en eksters; dieren waarvan we ook uit andere cognitieve testen weten dat ze intelligent zijn.

Kritiek
Het klinkt als een mooie test voor dieren die net zo visueel ingesteld zijn als wij. Maar veel dieren gebruiken juist andere signalen zoals geur of geluid om elkaar te herkennen. Critici vinden dat we bij het gebruik van een spiegel (enkel visuele informatie) veel te veel vanuit menselijk perspectief handelen. Daarom zijn er inmiddels ook alternatieven getest, zoals bijvoorbeeld of zangvogels anders reageren op hun eigen liedje dan op bandopnames van bekende en onbekende soortgenoten. Toch blijft het heel moeilijk om te bepalen of een dier snapt dat hij zijn eigen individu is.

Er is nog een ander punt van kritiek. Het blijkt namelijk dat sommige dieren (apen, duiven) die in eerste instantie niet slagen voor de spiegeltest, wel getraind kunnen worden om een markering op hun lichaam te onderzoeken die ze alleen via een spiegel kunnen zien. Betekent dat dat we ze zelfbewustzijn kunnen leren? Of gaat het te ver om een directe link tussen zelfbewustzijn en de spiegeltest te leggen?
Op dit moment wordt er dus een scheiding aangebracht tussen dieren die spontaan (zonder training) slagen voor de spiegeltest, en dieren die getraind kunnen worden om de test succesvol uit te voeren. Maar is deze scheiding misschien ook gedeeltelijk een scheiding tussen nieuwsgierige, leergierige dieren en de wat voorzichtigere 'ik-kijk-het-liever-even-uit-de-boom' dieren? Misschien zien die apen en duiven wel dat er een markering op hun lichaam zit, maar denken ze "nou en?" en schenken ze er verder geen aandacht aan, terwijl ze dat wel doen na training (want dan worden ze ervoor beloond), terwijl primaten en dolfijnen uit nieuwsgierigheid ook zonder beloning in actie gaan.

Mieren
Onvoorstelbaar voor sommigen, maar het lijkt toch echt zo te zijn: mieren slagen voor de spiegeltest. Wanneer ze een likje verf op hun lichaam krijgen wat ze in de spiegel kunnen zien dan zullen ze zichzelf gaan wassen. Kunnen ze het vlekje verf in de spiegel niet zien, dan wassen ze zich niet.
Mieren! Die kleine insecten die als één collectief geheel handelen. Die mini-robotjes waarvan alle gedragingen volledig instinctief lijken te zijn. Kan het mogelijk zijn dat ze snappen dat ze één van de schakels van het geheel zijn?
Betekent dit dat mieren zelfbewustzijn hebben? Bij dieren die veel op ons lijken, geloven we sneller dat ze de eigenschappen van een spiegel snappen en dat vertalen naar zelfbewustzijn, maar als insecten hetzelfde gedrag laten zien zijn we toch geneigd om te gaan zoeken naar alternatieve verklaringen.
Valt nu al het "bewijs" voor zelfbewustzijn bij hoger ontwikkelde dieren ook in het water? Want waarom zou de uitslag van de spiegeltest bij de ene diersoort wel als voldoende bewijs geaccepteerd worden en bij de andere niet? En als de spiegeltest niet voldoende toereikend is, hoe zouden we dan wel zelfbewustzijn bij verschillende diersoorten kunnen testen?

De mens
Heel interessant is ook het feit dat mensenkinderen uit verschillende culturen heel anders reageren op de spiegeltest. Westerse kinderen slagen gemiddeld vanaf een leeftijd van 1,5-2 jaar voor de spiegeltest. Zij groeien natuurlijk ook op in een omgeving waar spiegels heel normaal zijn. Niet-Westerse kinderen in een leeftijd variërend van 1,5 tot 6 jaar oud werden ook getest, maar slechts enkelen van hen gingen zichzelf onderzoeken in de spiegel. Technisch gesteld slaagden maar 2 van de 82 Keniaanse kinderen voor de spiegeltest zoals we hem ook bij dieren gebruiken. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat Keniaanse kinderen dommer zouden zijn of niet in staat om zichzelf te herkennen. De onderzoekers vermoeden dat de kinderen zichzelf wel herkenden en zich wel bewust waren van de verf op hun gezicht, maar niet wisten hoe ze daarmee om moesten gaan en daarom maar helemaal niets deden. Misschien voelden ze zich tijdens de test minder op hun gemak dan hun Westerse soortgenootjes?

Niet slagen voor de spiegeltest betekent dus niet direct dat het kind of het dier géén zelfbewustzijn heeft.

Videocompilatie van dieren die wel slagen voor de spiegeltest:

Referenties:
AnimalCognition.org: List of Animals That Have Passed the Mirror Test
Plotnik, J. M., De Waal, F. B., & Reiss, D. (2006). Self-recognition in an Asian elephant. Proceedings of the National Academy of Sciences, 103(45), 17053-17057.
Prior, H., Schwarz, A., & Güntürkün, O. (2008). Mirror-induced behavior in the magpie (Pica pica): evidence of self-recognition. PLoS Biol, 6(8), e202. (PDF)
Chang, L., Fang, Q., Zhang, S., Poo, M. M., & Gong, N. (2015). Mirror-induced self-directed behaviors in rhesus monkeys after visual-somatosensory training. Current Biology, 25(2), 212-217.
Cammaerts M., Cammaerts R. (2015). Are Ants (Hymenoptera, Formicidae) Capable of Self Recognition? Journal of Science, 5(7), 521-532. (PDF)

Broesch, T. L., Callaghan, T., Henrich, J., Murphy, C., & Rochat, P. (2010). Cultural variations in children's mirror self-recognition. Journal of Cross-Cultural Psychology. (PDF)