13 december 2015

Dierenliefde

Kennen dieren ook liefde? En welke dieren zijn monogaam?
Studenten Media, Informatie & Communicatie van de Hogeschool van Amsterdam vroegen me of ik daar wat over wilde vertellen in hun radio-programma. Ik vond het zo'n leuk onderwerp dat ik besloten heb er ook een blog aan te wijden.

Liefde
Kunnen we bij dieren wel spreken over liefde? Ik zou zeggen: liever niet. De term "liefde" roept bij mensen sterke emoties op. Als we bij het bestuderen van dieren beïnvloed worden door onze eigen emoties is de kans groot dat we die gevoelens projecteren op ons studieobject. In de wetenschap proberen we juist om zo objectief mogelijk te zijn, omdat we willen voorkomen dat we verkeerde conclusies trekken. Daarom gebruiken Biologen liever een meer neutrale term zoals het vormen en versterken van de paarband.
Daarentegen is het wel zo dat dezelfde hormonen en neurotransmitters die bij mensen voor een verliefd gevoel zorgen (endorfine, dopamine en als belangrijkste het "knuffelhormoon" oxytocine) ook bij dieren in verband worden gebracht met het vormen van de paarband en een monogame levensstijl.

Monogamie
Echte monogamie is zeer zeldzaam in het dierenrijk. Er wordt geschat dat minder dan 10% van de zoogdieren monogaam leeft. Voorbeelden vinden we vooral binnen de primaten (orang oetans, gibbons, gouden leeuwaapjes), maar bijvoorbeeld ook bij stokstaartjes en wolven. Bij vissen, reptielen, amfibiën en insecten komt monogamie ook voor, maar is het nog veel zeldzamer. Vogels zijn dieren waar monogamie meer regel is dan uitzondering. Wel 90% van alle vogelsoorten leeft monogaam.
Maar, sinds we met DNA-technieken kunnen onderzoeken welke dieren genetisch aan elkaar verwant zijn weten we dat veel dieren die monogaam lijken te leven toch veelvuldig vreemd gaan. In een nest kool- of pimpelmeesjes kan wel 30% van de jongen een andere vader hebben. Extra-pair copulations noemen we dat. Er vinden ondanks een sociaal monogame levensstijl toch copulaties buiten het paar plaats.

Waarom vreemdgaan?
Het belangrijkste doel van elk levend wezen is het doorgeven van de genen. Voor dieren is het heel belangrijk dat hun nakomelingen gezond en vruchtbaar zijn. En het liefst ook heel gevarieerd in hun genetische opmaak. Omdat de wereld om ons heen constant verandert is het niet te voorspellen welke eigenschappen in de toekomst belangrijk gaan zijn. Een fel-gekleurd mannetje kan nu de beste keus lijken, maar een paar generaties verder zijn de dof-gekleurde mannetjes misschien beter aangepast. Daarom is het voor een vrouwtje verstandig als ze haar kansen spreidt door jongen van een fel-gekleurd, maar ook van een dof-gekleurd mannetje te krijgen.

Waarom monogaam zijn?
Bij veel vogels en primaten hebben de jongen zeer veel zorg nodig. Daar zijn twee ouders voor nodig. Daarom is het voor deze dieren verstandig om ervoor te zorgen dat ze een sterke band hebben met hun partner, zodat ze samen voor hun nageslacht kunnen zorgen.
Er is een hypothese die vermoedt dat bij primaten een andere reden de drijvende kracht achter een monogame levensstijl is: het voorkomen van infanticide. Er zijn dieren (denk aan gorilla's en leeuwen) waarbij de mannetjes jongen vermoorden die niet van hen zijn. Voordeel daarvan is dat ze geen energie hoeven te verspillen aan het beschermen van andermans jongen en bovendien wordt het vrouwtje sneller weer ontvankelijk voor een nieuwe zwangerschap. Voor de moeders is dat natuurlijk een enorme tegenslag. Om de kans op zo'n enorm verlies te verminderen is het verstandiger om monogaam te leven.

En bij mensen?
Mensen zijn ook dieren. Mensen en dieren lijken op heel veel punten dan ook veel op elkaar. Maar een groot verschil is onze levenswijze. Dieren moeten veel meer moeite doen om te overleven. Bij mensen is de voortplantingsdrang verminderd. Er zijn immers steeds meer mensen bewust kinderloos of we krijgen maar weinig kinderen. Daarnaast is het bij mensen ook minder erg als één van onze kinderen een klein genetisch defect heeft. Door de medische wetenschap kunnen we veel foutjes oplossen. Wilde dieren hebben die luxe niet.

Lees ook mijn blog over Spermacompetitie en Travestie bij dieren