24 februari 2015

Een bijzondere grutto!

Hebben jullie de mooie documentaire over grutto's van Vroege Vogels gezien?
Mijn vriend zat in dezelfde periode in Portugal. Grutto's verzamelen zich sinds enkele jaren op de rijstvelden van de Extremadura om nog even op te vetten voor de trek naar het noorden en het begin van het broedseizoen. De meeste grutto's overwinteren in Afrika en vliegen dan met een tussenstop in Spanje en Portugal naar Nederland, Duitsland, Engeland en Scandinavië. Nederland is verreweg het belangrijkste broedgebied voor de grutto: zo'n 80% van alle Europese grutto's broedt in Nederland. Daarom is het zo belangrijk dat we de grutto blijven beschermen en ervoor zorgen dat er voldoende kuikens groot worden om de populatie in stand te houden. In de afgelopen 20 jaar is het aantal grutto's namelijk drastisch afgenomen met een daling van bijna 50%.

Het is best wel bijzonder dat trekvogels zich in grote getale verzamelen in de Extremadura. Deze enorme groep grutto's van tienduizenden vogels bestaat niet alleen uit Nederlandse grutto's (Limosa limosa), maar ook uit vele IJslanders (Limosa limosa islandica), een ondersoort van onze grutto. Onderzoekers reizen sinds enkele jaren ook af naar Portugal om de locaties van de grutto's in kaart te brengen, groepstellingen te doen, ringen af te lezen en enkele vogels te vangen voor zenderonderzoek.

Tijdens het speuren naar codevlagjes en kleurringen ontdekte mijn vriend een wel heel bijzondere vogel. Overwegend wit met een opvallende rode snavel. Tussen de grote groepen grutto's zitten wel vaker "vreemde" vogels, zoals goudplevieren, kemphanen en steltkluten. Maar deze witte was toch echt een grutto. Een grutto met een kleurmutatie!


Welke kleurmutatie is me niet helemaal duidelijk. In eerste instantie denk ik aan leucisme, vanwege de witte en donkere veren (in de witte veren wordt geen pigment gevormd terwijl in de donkere veren de melanine-productie normaal is). Maar het zou bijvoorbeeld ook de grijsmutatie kunnen zijn (alleen pheomelanine-productie is dan geblokkeerd en daardoor zijn roodbruine kleuren in het dier afwezig, maar donkerbruine veren zijn normaal gekleurd).

Hopelijk wordt hij (of zij) nog vaker gesignaleerd. Ik ben wel benieuwd of het lukt om een partner te vinden. Wie weet, volgend jaar nog meer witte grutto's?

Lees ook:
Kleurafwijkingen bij vogels
Gruttokuikens
Regendans voor weidevogels

Bekijk de aflevering van Vroege Vogels: Nederlandse grutto bedreigd 
Volg de gezenderde grutto's op Kening fan 'e Greide

11 februari 2015

Bijzondere vissen!

Vissen worden over het algemeen gezien als één van de laagste levensvormen. Ze zijn saai, ze zijn dom en onderontwikkeld. Maar is dat wel zo?

Kunnen vissen bijvoorbeeld pijn voelen?
Dierenactivisten zullen meteen volmondig "JA NATUURLIJK!" roepen, maar zo simpel is het niet. De hersenen van vissen verschillen enorm met die van mensen. Lang werd gedacht dat de structuren die nodig zijn voor het ervaren van pijn bij vissen niet aanwezig zijn. Ook ik heb tijdens mijn studie nog geleerd dat de primitieve hersenen van vissen geen pijncentrum hebben, waardoor ze geen pijnprikkels zouden kunnen waarnemen. Bovendien hebben de meeste vissen geen of amper nociceptoren, de zenuwreceptoren die bij zoogdieren druk, pijn en temperatuur waarnemen. Pijn is voor een groot deel ook meer een emotie dan enkel een zintuiglijk signaal. We kunnen niet bewijzen of een vis druk, gekietel of pijn voelt. Bovendien worden vissen ogenschijnlijk amper gehinderd door ernstige verwondingen.
Toch zijn er tegenwoordig steeds meer wetenschappers die vermoeden dat vissen wel degelijk pijn kunnen voelen. Bij experimenten laten vissen namelijk wel reacties op pijnlijke stimuli zien. Schokkende bewegingen, een snellere ademhaling en het wrijven van het gekwetste lichaamsdeel tegen de kant van het aquarium zijn allemaal signalen die wijzen op het ervaren van pijn of ongerief. Bovendien proberen de vissen ook om de pijnlijke ervaring te ontwijken.
Waar geen twijfel over bestaat is dat vissen last kunnen hebben van stress. De hormonale stressrespons bij vissen is vergelijkbaar met die van de mens en andere gewervelde dieren. Het is best mogelijk dat de hersenen van vissen pijnprikkels op een andere manier verwerken dan bij zoogdieren het geval is.


Geheugen
Men dacht vroeger ook dat een vis slechts enkele seconden kon onthouden, maar dat blijkt vreselijk achterhaald. Dat blijkt onder andere uit onderzoek met Regenboogvissen die geleerd hebben via welke weg ze kunnen ontsnappen. Deze vissen weten dat zelfs een jaar later nog!
Mensen die vissen houden wisten waarschijnlijk al dat ze dondersgoed weten waar en op welk tijdstip ze gevoerd worden. Je kunt een vis zelfs leren om op bepaalde tijdstippen op bepaalde plekken te verschijnen, door hoepels te zwemmen of om een bepaalde route te zwemmen (misschien een leuk idee voor in dierentuinen? Ik wil wel vissentrainer zijn!)

Sociaal
Veel vissen leven in scholen bestaande uit veel verschillende individuen. Het is dus zeker niet raar dat ze in staat zijn om bekende en onbekende vissen van elkaar te onderscheiden. Guppies zouden zelfs wel 100 verschillende soortgenoten individueel kunnen herkennen!
Ook leren vissen van elkaar. Wanneer je in een groep elke vis individueel een taak leert en in een andere groep alle vissen tegelijk, dan leren de vissen in de laatste groep het sneller. Ook wanneer je iets aan een groep leert, en vervolgens steeds 1 van de vissen vervangt door een nieuw exemplaar totdat alle vissen nieuw zijn, dan weet de groep het geleerde gedrag toch nog uit te voeren! Culturele transmissie wordt dat ook wel genoemd, wat eigenlijk gezien wordt als hoog cognitief gedrag; diersoorten die in staat zijn om deze gedragingen uit te voeren worden over het algemeen bestempeld als intelligent. Voorbeelden zien we bijvoorbeeld ook bij chimpansees, dolfijnen en kraaien.

Ook verzoeningsgedrag is een voorbeeld van intelligent sociaal gedrag, wat vooral bij primaten bestudeerd is. Maar het komt ook bij vissen voor!
Poetsvisjes eten dode huidcellen en parasieten van andere vissen (hun "cliënten"). Deze cliënten zijn blij met zo'n gratis schoonmaakbeurt, maar soms verwijdert een poetsvisje ook goede cellen. Om de relatie na zo'n incident weer te repareren zien we dat het poetsvisje het "slachtoffer" even aanraakt met de pectorale en zijvinnen. Zie het als een soort handdruk of schouderklopje waarmee je sorry zegt. 

Vindingrijk
Als vis heb je natuurlijk geen handen of lange armen waarmee je tussen rotsen kunt graaien. Wanneer voedsel buiten je bereik is zul je je daarbij neer moeten leggen... Toch zijn er slimme vissen die een oplossing voor dat probleem hebben gevonden: ze schakelen de hulp in van een partner! Koraalvissen gebruiken een signaal waarmee ze anderen vragen om samen met hen te jagen. Murenen hebben een lang, dun lichaam waardoor ze prooien verstopt in holtes wel kunnen bereiken. De koraalvissen wijzen met een soort handstand aan waar de prooi zich bevindt, waarna de helpende murene het slachtoffer uit zijn schuilplaats jaagt zodat de koraalvis of de murene hem kan onderscheppen. Als de vissen alleen zouden werken is de kans op succes veel kleiner. Een mooi voorbeeld van interspecifiek mutualisme (samenwerking waarbij beide soorten voordeel hebben).


Een experiment liet verder zien dat de koraalvissen kunnen inschatten wanneer ze een handlanger nodig hebben en wanneer niet. Bovendien leren ze snel welke partners de besten zijn. In vergelijking met een soortgelijk experiment met chimpansees presteren de vissen hierbij even goed als chimpansees!

En er zijn zelfs vissen die gereedschap gebruiken! Weer een voorbeeld van gedrag waarvan men dacht dat het alleen bij primaten aanwezig was (en, zoals trouwe lezers al weten, ook bij vogels).
Verschillende soorten lipvissen graven mossels uit het zand om ze vervolgens mee te nemen naar een geschikte steen om deze schelpdieren op open te tikken. Het gebruik van een steen als aambeeld wordt gezien als proto-tool use, een iets eenvoudigere vorm van gereedschapgebruik. Echt gereedschapgebruik zou zijn wanneer de vis de steen hanteert om het schelpdier mee open te slaan. Maar wie weet gebeurt dat ook wel, er is nog veel te ontdekken over vissen!


Een voorbeeld dat beter past binnen de criteria voor echt gebruik van gereedschap, omdat er een extern object "gehanteerd" wordt om voedsel te bemachtigen, is het volgende. Bij een experiment werd aan kabeljauw geleerd om aan een touw te trekken, waarna er voedsel in het aquarium werd gedropt. Alle vissen hadden op hun rugzijde een label, zodat de onderzoekers elke vis individueel konden herkennen. De vissen merkten dat wanneer hun label achter het touw bleef hangen ze sneller bij het voedsel waren dan wanneer ze hun bek gebruikten. Waar dat in het begin nog per ongeluk gebeurde gaven na verloop van tijd de meeste vissen de voorkeur aan de label-techniek.

Is het verkeerd om bovenstaande gedragingen als "hoog cognitief gedrag" te bestempelen of hebben we de capaciteiten van vissen danig onderschat? Is het wel eerlijk om dezelfde prestaties bij primaten als bewijs van intelligentie te zien, terwijl we ons niet kunnen voorstellen dat vissen even intelligent kunnen zijn? Als primitieve dieren in staat zijn tot intelligent gedrag, hoe kunnen we dan een onbevooroordeeld oordeel vellen over intelligentie bij hoger ontwikkelde diersoorten? Moeten we de huidige denkwijze over een evolutionaire rangorde tussen de verschillende diergroepen loslaten? Moeten we onze denkwijze over intelligent gedrag aanpassen? Is het wel mogelijk om intelligentie van verschillende diergroepen met elkaar te vergelijken als hun leefomgeving en anatomie zo veel van elkaar verschillen? Wat denken jullie?


Referenties:
ScienceDaily.com: Do fish feel pain? Not as humans do, study suggests
DailyMail.co.uk: Fish experience pain in the same way humans do
Brown C. (2014) Fish intelligence, sentience and ethics, Animal Cognition, Vol. 18(1): 1-17.
vox.com: Are fish far more intelligent than we realize?
Bshary, R. & Würth, M. (2001) Cleaner fish Labroides dimidiatus manipulate client reef fish by providing tactile stimulation, Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, Vol. 268(1475): 1495-1501.
National Geographic: Groupers Use Gestures to Recruit Morays For Hunting Team-Ups
National Geographic: When Your Prey’s in a Hole and You Don’t Have a Pole, Use a Moray
Vail A.L., Manica A. & Bshary R. (2014) Fish choose appropriately when and with whom to collaborate, Current Biology, Vol. 24(17): R791–R793. doi:10.1016/j.cub.2014.07.033
Animals.io9.com: Fish Learn To Use Tools, So Let's Rethink the Definition of Tool Use