6 juli 2014

Dieren, Taal & Communicatie

Het is de droom van elk dierlievend kind om met dieren te kunnen praten. Neem nou een luidkeels zingend winterkoninkje; wat zou zo'n klein druktemakertje allemaal te vertellen hebben? En de hond van de buren met zijn urenlange geblaf? Of zoemende bijen?

Communicatie
is het overbrengen van een boodschap tussen een zender en een ontvanger. Lang werd gedacht dat diercommunicatie niet verder kwam dan betekenissen als "Pas op!" en "Ik ben hier!". Maar we komen er steeds meer achter dat communicatie tussen dieren helemaal niet zo simpel is...

Woorden
Woorden worden door taalkundigen gezien als de meest rudimentaire vorm van taal. Een woord is een signaal dat naar een bepaald concept refereert. Onder die definitie vallen verschillende geluiden die dieren gebruiken om informatie aan elkaar door te geven, zoals over gevaar of voedsel.
Stokstaartjes waarschuwen elkaar bij gevaar, maar wist je dat ze elkaar ook vertellen waarvoor ze bang zijn? Zo zijn er specifieke alarmroepen voor gevaar op de grond (slangen, jakhalzen) en voor gevaar uit de lucht (roofvogels). Ook olifanten, apen en vogels gebruiken verschillende waarschuwingsgeluiden voor verschillende soorten gevaar. Zo geven Amerikaanse Matkoppen informatie over de grootte van de predator aan elkaar door en passen hun zwermgedrag daar op aan. Verder is bij chimpansees en bonobo's ontdekt dat ze verschillende voedselbronnen kunnen benoemen. Ze hebben andere geluiden voor "appels", "vijgen" en "brood" en laten daarbij ook weten welk voedsel ze het lekkerste vinden.

Namen
Bij veel diersoorten zijn zogenaamde "signature calls" ontdekt, vergelijkbaar met ons gebruik van namen. Dolfijnen herkennen elkaar bijvoorbeeld aan hun unieke gefluit en paarden hebben elk hun eigen gebries. Vleermuizen hebben elk hun eigen roep en gebruiken deze onder andere om prooien te claimen.
Ook vogelkuikens hebben ieder hun eigen unieke roep waaraan de ouders hen individueel kunnen herkennen. Deze individuele roep blijkt -onder andere bij zwaluwen en dwergpapegaaitjes- niet genetisch vast te liggen, maar wordt door omgevingsfactoren gevormd. Kuikens die bij pleegouders uit het ei kruipen klinken namelijk meer zoals hun pleegouders dan als hun echte ouders. Bij dwergpapegaaitjes en dolfijnen is zelfs ontdekt dat de dieren niet alleen hun eigen naam uiten, maar ook elkaar bij naam kunnen noemen! "Sjors, waar ben je?"

Interspecifieke communicatie
Communicatie kan binnen 1 soort plaatsvinden (intraspecifiek), maar dieren kunnen ook met andere soorten communiceren (interspecifiek).
Verschillende soorten weidevogels broeden bij elkaar in de buurt. Als 1 van de vogels alarmeert, weten de anderen dat er gevaar dreigt. Stokstaartjes reageren ook op alarmroepen van vogels. De treurdrongo (een Afrikaanse zangvogel) maakt daar slim misbruik van. Door vals alarm te slaan kan hij het voedsel bemachtigen dat de stokstaartjes in de steek laten om te vluchten.
Verder staan raven en wolven bekend om hun speciale band. Raven volgen wolven om te profiteren van hun jachtsuccessen, maar leiden zelf ook wolven naar zwakke prooien of verse kadavers die te groot zijn om zelf te overmeesteren. Vergelijkbaar zijn de verhalen van menselijke jagers van de Inuit en Koyukon die tegen raven praten waarna deze hen soms naar een geschikte prooi leiden.

Dieren die mensentaal leren
Het verlangen om te kunnen communiceren met dieren leidde tot verschillende pogingen om dieren menselijke taal te leren gebruiken.
In 1931 werd een jonge chimpansee (Gua) tegelijk opgevoed met een mensenbaby (Donald). Hun ontwikkeling werd met elkaar vergeleken en men hoopte dat de chimpansee zoveel mogelijk menselijke eigenschappen zou kunnen leren, waaronder ook menselijke taal. Gua leerde ongeveer 100 woorden te begrijpen, maar kon ze niet uitspreken. Het experiment werd na 9 maanden stopgezet toen de baby chimpansee-geluiden begon te imiteren.
Huis-, dierentuin- en circusdieren die veel met mensen in aanraking komen hebben vaak wel enkele woorden geleerd. Vooral honden staan er bekend om dat ze veel kunnen leren. De meeste honden begijpen verschillende commando's zoals "Zit!", "Blijf!" en "Poot!". Sommige baasjes leren hun viervoeter om bepaalde voorwerpen te apporteren ("Pak bal" of "Pak kip"). Border collie Rico is hierin wel de koning: deze hond kent de namen van wel 200 verschillende voorwerpen!
Papegaaien zijn goed in het imiteren van geluiden, maar of ze ook snappen wat ze zeggen is een ander verhaal. De onderzoekers van Grijze Roodstaart papegaai Alex zijn er van overtuigd dat hij wel degelijk de betekenis begreep van de woorden die ze hem leerden. Alex kon 150 woorden gebruiken, gaf antwoorden op vragen en vroeg bijvoorbeeld om een banaan of om teruggebracht te worden naar zijn kooi. 

Vergelijkbaar met de kunsten van Alex is de chimpansee Sarah (130 woorden). Bonobo Kanzi begrijpt maar liefst 1000 woorden en kan 400 symbolen op een keyboard gebruiken. En met een woordenschat van meer dan 1000 woorden spant gorilla Koko de kroon! Koko leerde gebarentaal en kan meer dan 1000 woorden gebruiken in zinnen met gebruik van grammatica. Ook heeft ze zelf nieuwe woorden verzonnen door bekende woorden met elkaar te combineren (bijvoorbeeld vinger + armband = ring).

Lichaamstaal
Communicatie hoeft niet altijd door middel van geluid maar kan ook non-verbaal zijn. Zo zijn gezichtsuitdrukkingen en lichaamstaal bij mensen ook heel belangrijk om het juiste signaal door te geven. Ook gorilla's en chimpansees maken veel gebruik van lichaamshoudingen en gebaren om elkaar te laten weten wat ze bedoelen. In een recent onderzoek hebben onderzoekers de betekenis van 36 Chimpansee-gebaren kunnen vertalen.
Bij hagedissen zien we typische hoofdbewegingen en honden kwispelen met hun staart. Ook dansen kan een vorm van communicatie zijn. Met sierlijke baltsrituelen zeggen dieren dat ze elkaar leuk vinden, maar dans kan ook andere informatie doorgeven.

Bijendans
Afbeelding via
beebrooklyn.tumblr.com
De bijendans is een prachtig voorbeeld van diercommunicatie door middel van beweging. Wanneer een werkster voedsel heeft gevonden, keert ze terug naar de bijenkorf en legt door middel van een dans aan de andere bijen uit waar het voedsel zich bevindt. Voor bloemen die dichtbij de bijenkorf zijn (op minder dan 50 meter afstand), danst ze de 'rondedans' en voor bloemen die verderweg zijn (meer dan 150 meter) de meer gedetailleerde 'kwispeldans'. Voor voedselbronnen tussen de 50 en 150 meter afstand voert ze de 'sikkeldans' uit, een soort tussenvorm van beide dansen. De kwispeldans bestaat uit het dansen in de vorm van een 8 en hoe langer het rechte kwispel-gedeelte is, des te verder weg bevinden de bloemen zich. De richting wordt aangegeven door de 8-figuur schuin of minder schuin uit te voeren. Bijen oriënteren zichzelf hierbij ten op zichte van de zon. Dr. Karl von Frisch beschreef in 1967 de betekenis van de bijendans.

Andere communicatiemethoden
Er zijn nog veel meer voorbeelden van non-verbale communicatie. Veel dieren maken bijvoorbeeld gebruik van signalen door middel van geur. Denk aan het afzetten van het territorium door katachtigen of het uitzetten van een feromonenspoor door mieren.
Sommige vissen kunnen communiceren door middel van elektroreceptie. Meervallen en nijlsnoeken hebben speciale zenuwcellen (elektroreceptoren en elektrocyten) in de huid die stroom kunnen detecteren en uitzenden.
Veel diepzeedieren maken gebruik van bioluminescentie; het uitzenden van licht. Deze communicatievorm komt bijvoorbeeld ook voor bij vuurvliegjes.
Kleur kan ook als signaal dienen, bijvoorbeeld bij kameleons en inktvissen die de kleur van hun huidcellen kunnen veranderen.

Plant-communicatie
Zelfs planten kunnen met elkaar communiceren! Wanneer een plant door een rups wordt aangevreten, verspreidt hij chemische alarmsignalen via de lucht. Planten die in de buurt staan reageren daarop met de productie van insektwerende stoffen, een snellere groeisnelheid, stevigere/dikkere bladeren of stofjes die rupspredatoren lokken om de rupsen te doden. Ook via de wortels kunnen planten alarmsignalen aan elkaar doorgeven. Bij een experiment stonden planten in verschillende potten door middel van hun wortels met elkaar in contact. Wanneer de eerste pot in de keten te droog werd, reageerden de andere planten daar ook op door hun stomata (huidmondjes) te sluiten. Hoewel deze planten zelf nog niet te maken hadden met droogte, bereidden ze zichzelf wel alvast voor door waterverlies door verdamping tegen te gaan. Planten waarschuwen elkaar dus voor gevaar en kunnen hier adequaat op reageren, hoe cool is dat?!

Het analyseren van dieren- en plantentaal staat veelal nog in de kinderschoenen, maar dit is een onderzoeksgebied waar vast nog veel te ontdekken valt!


Referenties:
Templeton C.N., Greene E. & Davis K. (2005) Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size, Science, Vol. 308 (5730): 1934-1937. doi:10.1126/science.1108841
Clay Z. & Zuberbühler K. (2009) Food-associated calling sequences in bonobos, Animal Behaviour, Vol. 77(6): 1387–1396. doi:10.1016/j.anbehav.2009.02.016
Chimp "Dinner Conversation" Proof of Ape Speech? - National Geographic News
Soltis J, King LE, Douglas-Hamilton I, Vollrath F, Savage A (2014) African Elephant Alarm Calls Distinguish between Threats from Humans and Bees. PLoS ONE Vol.9(2): e89403. doi:10.1371/journal.pone.0089403
Wright, G.S. et al. (2014) Social Calls Predict Foraging Success in Big Brown Bats, Current Biology, Vol. 24(8): 885 - 889. doi: http://dx.doi.org/10.1016/j.cub.2014.02.058
Reers H. et al. (2014) Parent-environmental interactions shape acoustic signatures in tree swallows: a cross-fostering experiment, Journal of Avian Biology, Vol. 45(2): 123:130. doi:10.1111/j.1600-048X.2013.00201.x
Dolphins Call Each Other By Name - Discovery News
Can It Be? Parrots Name Their Children And Those Names, Like Ours, Stick For Life - NPR
Berg K.S. et al., (2011) Vertical transmission of learned signatures in a wild parrot, Proc R Soc B, doi:10.1098/rspb.2011.0932 
African Bird 'Cries Wolf' to Steal Food - Science/AAAS News
Flower T.P. et al. (2014) Deception by Flexible Alarm Mimicry in an African Bird, Science, Vol. 344 (6183): 513-516. doi: 10.1126/science.1249723
Heinrich B. (2000), Mind of the Raven: Investigations and Adventures With Wolf-Birds. HarperCollins Publishers.
Researchers Translate Chimpanzee "Language" - IFLScience
Hobaiter, C. & Byrne R.W. (2014) The Meanings of Chimpanzee Gestures, Current Biology
http://dx.doi.org/10.1016/j.cub.2014.05.066
The Dance Language of the Honey Bee - NCSU Apiclture
Elektrische zintuigen bij vissen - Kennislink.nl
Plant Talk - The Scientist

6 opmerkingen:

  1. Interressant! Had nog nooit gehoord van communicatie tussen planten, gaaf!

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Ja hè? Ik ben niet echt een plantenbioloog, maar als ik dit soort dingen hoor wil ik er toch altijd wel meer over weten.

      Verwijderen
  2. Heel bijzonder Yvonne.
    Wel weer een heel mooi en informatief blog :-)

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Een mooie opsomming.
    Toch denk ik dat ons menselijk bewustzijn van een andere orde is.
    Bij ons groeit tenslotte het aantal begrippen en de nieuwe keuzes die we daardoor maken.
    Bij de dieren en planten blijft daar toch een beperking in bestaan.
    Vriendelijke groet,

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Bedankt voor je reactie Rob!
      Ik denk dat je daar inderdaad gelijk in hebt. Dieren en planten blijven ons verbazen, we ontdekken steeds meer zaken die we voorheen niet voor mogelijk hielden. Maar in vergelijking met de mens is er toch wel een groot gat. Ik vraag me wel af waarom dat bij de mens zo sterk ontwikkeld is en welke evolutionaire drijfveren daaraan ten grondslag liggen.

      Verwijderen