6 april 2013

Verzoeningsgedrag bij dieren

In 2007 schreef ik mijn bachelor scriptie over sekseverschillen in verzoeningsgedrag bij dieren. Verzoening is de term voor vriendelijk contact tussen twee tegenstanders kort nadat een conflict tussen hen heeft plaatsgevonden. Het gedrag is voor het eerst beschreven door Frans de Waal, een bekende naam binnen de gedragsbiologie voornamelijk door zijn uitgebreide onderzoek naar het gedrag van primaten. Hij ontdekte het gedrag bij chimpansees toen hij binnen enkele minuten na een agressieve uithaal van het alfamannetje ditzelfde mannetje het "slachtoffer" (een vrouwtje) zag omhelzen en kussen.
Foto via www.huffingtonpost.com

Verreweg de meeste studies naar verzoeningsgedrag zijn bij apen gedaan, maar er zijn ook enkele voorbeelden van andere zoogdieren bekend, zoals hyena’s, geiten en dolfijnen. Een vreemde eend in de bijt zijn de poetsvisjes. Deze visjes verwijderen parasieten en dood weefsel van andere vissen. Elke poetsvis heeft zijn eigen territorium, hierdoor kunnen cliënten kiezen door welke poetsvis ze behandeld willen worden. Soms ontstaan er echter conflicten doordat poetsvissen wel eens ongewenst slijm en schubben verwijderen. De cliënt kan hierop reageren door een elektrische schok af te geven of de poetsvis agressief te achtervolgen. In 2001 schrijven Redouan Bshary en Manuela Würth over poetsvissen die de rugzijde van de cliënt aanraken met de pectorale en zijvinnen; dit gedrag wordt vaker waargenomen na conflicten dan tijdens controlemomenten. Dit was het eerste voorbeeld van verzoening bij niet-zoogdieren en tevens het eerste voorbeeld van verzoening tussen twee verschillende diersoorten.

Ik sprak in het voorwoord van mijn scriptie mijn verbazing uit over het feit dat er nog geen verzoeningsgedrag bij vogels was geobserveerd. Dit was vooral gebaseerd op mijn eigen ervaringen met mijn tamme dwergpapegaaitjes die na een ruzie vaak zaten te knuffelen, maar ook op het feit dat sommige vogelsoorten vergelijkbare sociale banden en intelligentie hebben als dieren die zich wel met elkaar verzoenen. En warempel, in 2011 verschijnt een artikel van de hand van Orlaith Fraser en Thomas Bugnyar over verzoeningsgedrag bij raven.


Over de functie van verzoeningsgedrag bestaat nog onenigheid. Het zou de stress die ontstaat na agressie kunnen verminderen en/of de relatieschade, die door het conflict is ontstaan, herstellen. Verschillende onderzoeken hebben bewijs gevonden voor deze hypotheses. Zo is de hartslag van beide opponenten hoger na een conflict, maar daalt weer na verzoenen en dit effect is duidelijker na verzoening dan na troost door een derde individu. Dit laat zien dat niet alleen het vriendelijke contact verantwoordelijk is voor het dalen van de hartslag, maar dat het ook uitmaakt met wie er contact gemaakt wordt. Verder hebben verschillende onderzoeken aangetoond dat individuen waartussen waardevolle relaties bestaan meer geneigd zijn om met elkaar te verzoenen. Toch zijn er ook onderzoekers die een meer simpele verklaring prefereren en vermoeden dat verzoeningsgedrag slechts een teken is dat het einde van het conflict aangeeft.
In verschillende onderzoeken is gekeken naar sekseverschillen. Bij gorilla's bijvoorbeeld wordt verzoening vooral geïnitieerd door vrouwtjes. Waarschijnlijk komt dit doordat de seksuele dimorfie bij deze soort groot is (mannetjes zijn veel groter en sterker dan vrouwtjes). Hierdoor kan het voor vrouwtjes verstandiger zijn om een goede relatie met mannetjes te onderhouden. Behalve verschillen in de mate van verzoening werd er ook gekeken naar verschillen in het soort gedrag dat gebruikt werd om te verzoenen. Zo maken vrouwelijke anubisbavianen meer gebruik van vlooien of tijd doorbrengen met de nakomelingen van de (vrouwelijke) tegenstander. Mannetjes maken vaker een verzoenend gebaar of spelen met elkaar.

Ook bij mensen is onderzoek gedaan naar verzoeningsgedrag. In een review (literatuuronderzoek) door Joan Silk in 2002 wordt een vergelijking gemaakt tussen het gedrag van kinderen en primaten. Zij beschrijft dat de tijd tussen het conflict en het moment van verzoenen zowel bij makaken als bij schoolkinderen van 3-5 jaar oud binnen 5 minuten na het conflict plaats vindt. Maar ook het gedrag dat door jonge kinderen gebruikt wordt om te verzoenen lijkt veel op dat van primaten. Fysiek contact, zoals elkaar omhelzen, en het maken van verontschuldigende gebaren worden door zowel mensen als dieren gebruikt. Andere gedragingen komen bij kinderen echter ook voor, zoals het verbaal verontschuldigen of het aanbieden van speelgoed.

Referenties:
de Waal, F.B.M. & Aureli, F. 2000, "The First Kiss: foundations of conflict resolution research in animals" in Natural Conflict Resolution, eds.
F. Aureli & F.B.M. de Waal, University of California Press, Berkeley, California, pp. 15-33.
Bshary, R. & Würth, M. 2001, "Cleaner fish Labroides dimidiatus manipulate client reef fish by providing tactile stimulation", Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, Vol. 268, no. 1475, pp. 1495-1501.
Meishvili, N.V., Chalyan, V.G. & Butovskaya, M.L. 2005, "Studies of Reconciliation in Anubis Baboons", Neuroscience and behavioral physiology, Vol. 35, no. 9, pp. 913-916.
Bugnyar, T. & Fraser, O.N. 2011, “Ravens Reconcile after Aggressive Conflicts with Valuable Partners”, PLoS ONE 6(3): e18118. doi:10.1371/journal.pone.0018118

Silk, J.B. 2002, "The Form and Function of Reconciliation in Primates", Annual Review of Anthropology, Vol. 31, pp. 21-44.
Watts, D. 1995, "Post-conflict social events in Wild Mountain Gorillas(Mammalia, Hominoidea). I: Social interactions between opponents", Ethology, Vol. 100, no. 2, pp. 139-157.

2 opmerkingen:

  1. Zeker interessant, ik herken het ook bij leerlingen. Het wordt ook vaak gevraagd na conflicten; geef elkaar nog even een hand, dan is het klaar...

    BeantwoordenVerwijderen