29 april 2013

Alcohol- en drugsgebruik door dieren

'Prins Pils' was de bijnaam van Willem-Alexander omdat hij tijdens zijn studententijd graag een biertje nuttigde. Ongetwijfeld gaat het goudgele vocht morgen ook rijkelijk vloeien ter gelegenheid van zijn inhuldiging. Als er iets gevierd moet worden is alcohol niet meer weg te denken uit de menselijke cultuur. Het zal je misschien verbazen maar ook dieren weten verdovende en stimulerende middelen te vinden. Niet alleen door alcoholische drankjes weg te gappen van onoplettende toeristen, zoals Groene Meerkatten op 1 van de Caraïbische eilanden doen, maar ook gewoon in de natuur.

Zo trekken elk jaar groepen olifanten, giraffes en apen naar plekken waar de Marula-bomen staan. Wanneer de vruchten aan deze bomen overrijp zijn gaan ze gisten (een proces waarbij alcohol gevormd wordt). De gefermenteerde vruchten worden gegeten door al deze bezoekers, waarna een bijzonder schouwspel zich afspeelt: olifanten kunnen niet meer in een rechte lijn lopen, giraffes staan wankelend op hun lange poten en aapjes vallen laveloos om.

Niet alleen alcohol, maar ook andere middelen kunnen voor soortgelijke taferelen zorgen. Denk bijvoorbeeld aan katten die helemaal los kunnen gaan op kattenkruid. Ook zijn er Zwarte Maki's die knabbelen op giftige miljoenpoten. Het gif dat de miljoenpoot als afweermechanisme uitstoot wordt in de eerste plaats gebruikt om in de vacht te smeren tegen parasieten, maar heeft daarnaast ook een bedwelmende werking wat de maki aanspoort om zoveel mogelijk miljoenpoten te gebruiken.

Is dit nu onschuldig vertier of verslaving? We spreken van een verslaving wanneer er (lichamelijke of geestelijke) afhankelijkheid is en het (veelvuldige) gebruik van het middel het individu schade toebrengt. Ook dieren zijn gevoelig voor verslaving. Een mooi voorbeeld is het volgende verhaal dat elke Psychologie- en Gedragsbiologie-student waarschijnlijk wel eens gehoord heeft. Een rat zat in een kooi met twee hendeltjes: als hij op het ene hendeltje drukte kreeg hij voedsel, als hij op het andere hendeltje drukte ging er een signaal naar zijn hersenen dat het gevoel van een orgasme simuleerde. Deze rat heeft zichzelf laten verhongeren omdat hij ervoor koos om steeds op het 2e hendeltje te duwen! Hongergevoel is normaal gesproken een sterk signaal dat niet snel overruled zal worden, maar ook bij mensen die verslaafd zijn aan bijvoorbeeld cocaïne wordt dit signaal geremd.

Net als bij mensen zijn bij dieren sommige individuen meer of minder gevoelig voor het verslavende middel. Erfelijkheid speelt hierbij een rol. Er wordt geschat dat ongeveer drie kwart van de katten gevoelig is voor kattenkruid. Om te testen of jouw kat ook gevoelig is, zou je hem kunnen laten kiezen tussen speelgoed met en speelgoed zonder kattenkruidgeur.


Filmpjes:

Dronken dieren door Marula-vruchten:

Katten en kattenkruid:

 Schuimbekkende halfapen onder invloed:

Lees ook deel 2: Dieren onder invloed

10 april 2013

Regendans voor weidevogels

Eindelijk regen!
Onze kat is er minder blij mee, maar weidevogels halen vast opgelucht adem.

Grutto's eten wormen en om die te verkrijgen moeten ze met hun lange snavel de grond in kunnen. Door de droogte (wormen zitten dan diep in de bodem) en kou (bevroren grond) konden ze de afgelopen tijd maar moeilijk voedsel vinden. En ze hebben het juist zo hard nodig na hun lange tocht vanuit Afrika en Zuid Europa, waar ze de wintermaanden hebben doorgebracht.

Nu is het spannend of ze ook snel aan een nest gaan beginnen. Grutto's zijn langlevende vogels (gemiddeld 10-15 jaar) en als ze niet goed genoeg in conditie zijn, slaan ze weleens een broedseizoen over. Zelf overleven is dan belangrijker dan het produceren van nageslacht.

Benieuwd hoe het verder met de grutto's gaat? Kijk dan ook eens op:
http://volg.keningfanegreide.nl/

Foto gemaakt door Egbert van der Velde

6 april 2013

Verzoeningsgedrag bij dieren

In 2007 schreef ik mijn bachelor scriptie over sekseverschillen in verzoeningsgedrag bij dieren. Verzoening is de term voor vriendelijk contact tussen twee tegenstanders kort nadat een conflict tussen hen heeft plaatsgevonden. Het gedrag is voor het eerst beschreven door Frans de Waal, een bekende naam binnen de gedragsbiologie voornamelijk door zijn uitgebreide onderzoek naar het gedrag van primaten. Hij ontdekte het gedrag bij chimpansees toen hij binnen enkele minuten na een agressieve uithaal van het alfamannetje ditzelfde mannetje het "slachtoffer" (een vrouwtje) zag omhelzen en kussen.
Foto via www.huffingtonpost.com

Verreweg de meeste studies naar verzoeningsgedrag zijn bij apen gedaan, maar er zijn ook enkele voorbeelden van andere zoogdieren bekend, zoals hyena’s, geiten en dolfijnen. Een vreemde eend in de bijt zijn de poetsvisjes. Deze visjes verwijderen parasieten en dood weefsel van andere vissen. Elke poetsvis heeft zijn eigen territorium, hierdoor kunnen cliënten kiezen door welke poetsvis ze behandeld willen worden. Soms ontstaan er echter conflicten doordat poetsvissen wel eens ongewenst slijm en schubben verwijderen. De cliënt kan hierop reageren door een elektrische schok af te geven of de poetsvis agressief te achtervolgen. In 2001 schrijven Redouan Bshary en Manuela Würth over poetsvissen die de rugzijde van de cliënt aanraken met de pectorale en zijvinnen; dit gedrag wordt vaker waargenomen na conflicten dan tijdens controlemomenten. Dit was het eerste voorbeeld van verzoening bij niet-zoogdieren en tevens het eerste voorbeeld van verzoening tussen twee verschillende diersoorten.

Ik sprak in het voorwoord van mijn scriptie mijn verbazing uit over het feit dat er nog geen verzoeningsgedrag bij vogels was geobserveerd. Dit was vooral gebaseerd op mijn eigen ervaringen met mijn tamme dwergpapegaaitjes die na een ruzie vaak zaten te knuffelen, maar ook op het feit dat sommige vogelsoorten vergelijkbare sociale banden en intelligentie hebben als dieren die zich wel met elkaar verzoenen. En warempel, in 2011 verschijnt een artikel van de hand van Orlaith Fraser en Thomas Bugnyar over verzoeningsgedrag bij raven.


Over de functie van verzoeningsgedrag bestaat nog onenigheid. Het zou de stress die ontstaat na agressie kunnen verminderen en/of de relatieschade, die door het conflict is ontstaan, herstellen. Verschillende onderzoeken hebben bewijs gevonden voor deze hypotheses. Zo is de hartslag van beide opponenten hoger na een conflict, maar daalt weer na verzoenen en dit effect is duidelijker na verzoening dan na troost door een derde individu. Dit laat zien dat niet alleen het vriendelijke contact verantwoordelijk is voor het dalen van de hartslag, maar dat het ook uitmaakt met wie er contact gemaakt wordt. Verder hebben verschillende onderzoeken aangetoond dat individuen waartussen waardevolle relaties bestaan meer geneigd zijn om met elkaar te verzoenen. Toch zijn er ook onderzoekers die een meer simpele verklaring prefereren en vermoeden dat verzoeningsgedrag slechts een teken is dat het einde van het conflict aangeeft.
In verschillende onderzoeken is gekeken naar sekseverschillen. Bij gorilla's bijvoorbeeld wordt verzoening vooral geïnitieerd door vrouwtjes. Waarschijnlijk komt dit doordat de seksuele dimorfie bij deze soort groot is (mannetjes zijn veel groter en sterker dan vrouwtjes). Hierdoor kan het voor vrouwtjes verstandiger zijn om een goede relatie met mannetjes te onderhouden. Behalve verschillen in de mate van verzoening werd er ook gekeken naar verschillen in het soort gedrag dat gebruikt werd om te verzoenen. Zo maken vrouwelijke anubisbavianen meer gebruik van vlooien of tijd doorbrengen met de nakomelingen van de (vrouwelijke) tegenstander. Mannetjes maken vaker een verzoenend gebaar of spelen met elkaar.

Ook bij mensen is onderzoek gedaan naar verzoeningsgedrag. In een review (literatuuronderzoek) door Joan Silk in 2002 wordt een vergelijking gemaakt tussen het gedrag van kinderen en primaten. Zij beschrijft dat de tijd tussen het conflict en het moment van verzoenen zowel bij makaken als bij schoolkinderen van 3-5 jaar oud binnen 5 minuten na het conflict plaats vindt. Maar ook het gedrag dat door jonge kinderen gebruikt wordt om te verzoenen lijkt veel op dat van primaten. Fysiek contact, zoals elkaar omhelzen, en het maken van verontschuldigende gebaren worden door zowel mensen als dieren gebruikt. Andere gedragingen komen bij kinderen echter ook voor, zoals het verbaal verontschuldigen of het aanbieden van speelgoed.

Referenties:
de Waal, F.B.M. & Aureli, F. 2000, "The First Kiss: foundations of conflict resolution research in animals" in Natural Conflict Resolution, eds.
F. Aureli & F.B.M. de Waal, University of California Press, Berkeley, California, pp. 15-33.
Bshary, R. & Würth, M. 2001, "Cleaner fish Labroides dimidiatus manipulate client reef fish by providing tactile stimulation", Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, Vol. 268, no. 1475, pp. 1495-1501.
Meishvili, N.V., Chalyan, V.G. & Butovskaya, M.L. 2005, "Studies of Reconciliation in Anubis Baboons", Neuroscience and behavioral physiology, Vol. 35, no. 9, pp. 913-916.
Bugnyar, T. & Fraser, O.N. 2011, “Ravens Reconcile after Aggressive Conflicts with Valuable Partners”, PLoS ONE 6(3): e18118. doi:10.1371/journal.pone.0018118

Silk, J.B. 2002, "The Form and Function of Reconciliation in Primates", Annual Review of Anthropology, Vol. 31, pp. 21-44.
Watts, D. 1995, "Post-conflict social events in Wild Mountain Gorillas(Mammalia, Hominoidea). I: Social interactions between opponents", Ethology, Vol. 100, no. 2, pp. 139-157.